Hing ang amăng hrơi: 27/6/2022

VOV4.Jarai - Dơng mơng sui, djuai ania Bơnông ƀơi sa dua bôh plơi pla gah tơring čar Daknông hmâo tơlơi rô nao rai gŏp djuai, kơnung djuai hăng neh wa pơ̆ tơring čar Mondulkiri, dêh čar Kur. Hrom hăng gru grua bôh thâo hơhrŭp, hơdôm bruă hyu čuă jơmư, bơkơtuai nao rai sĭ mơdrô gơnam tam mơng neh wa dua bơnah jing laih jơlan tô nao rai, djru ngă kơjăp pran jua gum hrom hơbit, giăng mah kơplah wah dua tơring čar Daknông hăng Mondulkiri lăi ha jăn hăng dua djuai ania Việt Nam hăng Kur lăi hrom. Tơlơi čih tơma jă pran jua plơi pla mơng Gong phun jua pơhiăp dêh čar Việt Nam dô̆ mă bruă ƀơi kual Dăp Kơdư hmâo pơdah pran jua anun.

           

Dăp Kơdư glăk amăng bơyan hơjan. Kual guai dêh čar ƀơi Thuận An, tơring glông Dăk Mil, tơring čar Daknông gôm ia mơtah phun kơ phê, tiu hăng djop mơta phun bôh troh. Hăng sa čô nai pơtô čơđai pơdơi lơtret, rim hrơi yă H’ Plơ (djuai ania Bơnông) ăt nao pơ̆ hmua hrom hăng ană tơčô mơn. Črâo tơngan nao gah dêh čar Kur, ñu brơi thâo, anun lĕ plơi pla, gah să Bu Sra, tơring glông Pechr Chenda, tơring čar Mondulkiri.

           

Thun 1970 lom ƀrô krep 10 thun, yă H’ Plơ hrom hăng sang anô̆ ñu rai dô̆ gah dêh čar Việt Nam, hrăm hră hăng jing nai pơtô čơđai djuai ania Bơnông blung a ƀơi ƀôn Sar Pa, să Thuận An, tơring glông Dăk Mil, tơring čar Daknông. Lơm pơdơi lơtret, yă H’ Plơ dưi hmâo arăng ruah ngă Khua git gai Ping gah, ngă rah Khua Grŭp jơnum min djop djuai ania mơnuih mơnam Sar Pa. Ƀu djơ̆ kơnong kơ ngă giong klă bruă mă ôh mơ̆, ñu dô̆ pioh pran jua djă rơnăk gru grua bôh thâo phiăn juăt mơng djuai ania pô dong, hluai tui bruă pơtô glăi atông čing hơgor, rơngaih mơñam băn ao, tơlơi adôh đưm, hăng dưi tŭ yap lĕ Nghệ nhân ưu tú. Tui hăng yă H’Plơ, bôh thâo đưm mơng djuai ania Bơnông ƀơi Daknông hmâo tơlơi hrŭp hăng neh wa ƀơi dêh čar Kur.

           

“Tơlơi hơdip mơda neh wa djuai ania Bơnông ƀơi Việt Nam hăng neh wa djuai ania Bơnông gah dêh čar Kur, gah tơlơi dŏ dŏng ƀong huă hăng băn ao đưm ăt hơhrŭp mơn. Bơhmutu ñu kah hăng băn ao mơñam, toai leng kơ hơhrŭp sôh. Gơñu rơngaih mơñam, bơnga băn ao kah hăng djuai ania Bơnông ta ƀơi anai; kơnong kơ pha ra bôh pơhiăp đôč, bơ̆ djuai ania Bơnông ƀơi anai hmư̆ đok pơhiăp rơnang hloh. Djuai ania Bơnông ƀơi anai lĕ Bơnông Preh, bơ̆ Bơnông pơ̆ dêh čar Kur lĕ Bơnông Biêp.”

           

Tha plơi Y Yăm pơtă pơtăn ană amôn djă pioh gru grua phiăn juăt bôh thâo djuai ania

Hăng mơnuih dêh čar Việt Nam djuai ania Kur, hmâo lu wot glăi čuă plơi pla, gru pơđom pioh mơng neh wa amăng hơdôm tal čuă nao rai hơget ñu?

           

“Anun lĕ pran jua mơng dua bôh dêh čar; gah kơdih dêh čar Kur gah anai dêh čar Việt Nam. Hơdor glăi sa wot kâo nao čuă, neh wa brơi sa blah băn eng mơñam tui phiăn juăt djuai ania Bơnông gah kơdih. Gơñu brơi rơkơi kâo sa blah ao hăng sum mơñam. Tơdơi anai, kâo nao čuă dong, kâo ăt djă ba mơn lu gơnam tam kiăng pơdah pran jua pô. Anun lĕ braih pơdai, gơnam ƀong huă kah hăng akan krô, hra, ngok, djop mơta gơnam pơƀâo añăm tui phiăn juăt đưm. Neh wa gah kơdih dô̆ tơnap hloh kơ pô gah anai. Hăng pran jua hăng hmâo tơlơi gal ƀiă lĕ amra djru nao rai tơdruă; tơdah hmâo gơnam brơi lĕ brơi; đa brơi tom rơmô kơbao dong, hmâo prăk lĕ brơi prăk.”

           

Ơi Y Lót, Khua ƀôn Bu Dăk, să Thuận An, tơring glông Dăk Mil, tơring čar Daknông brơi thâo: tơlơi rô nao rai kơnung djuai phung wang mơng djuai ania Bơnông hăng mơnuih dêh čar Kur hmâo dong mơng sui laih. Dua bôh ƀôn Bu Dăk hăng Sar Pa ră anai hmâo rơbêh kơ 150 bôh sang anô̆ mơnuih ƀôn sang hmâo tơlơi rô nao rai adơi ayong kơnung djuai phung wang hăng neh wa ƀơi tơring glông Pechr Chenda, tơring čar Mondulkiri. Bruă nao rai, čuă jơmư trư găn phung wang, bơkơtuai nao rai bôh thâo, sĭ mơdrô nao rai gơnam tam mơng neh wa jing dưi hmâo ƀirô apăn bruă ƀơi kual guai dêh čar ngă gêh gal brơi. Khua ƀôn Y Lót pơsit pran jua gum hrom hơbit mơng neh wa 2 bơnah guai dêh čar Việt Nam hăng Kur jai hrơi jai jing pơkĕ hrom, djru nao rai pơđĭ kyar bơwih ƀong – mơnuih mơnam hăng pơgang guai lŏn ia rơnuk rơnua, giăng mah.

           

“Tơlơi rô nao rai kơplah wah neh wa pơ̆ dêh čar Kur hăng djuai ania Bơnông gah anai hmâo mơng sui laih, ƀu djơ̆ phrâo hmâo ră anai ôh, pran jua klă hiam biă, biă ñu pơdah pran jua gum hrom hơbit. Kơnong kơ hmư̆ hing hmâo mơnuih ƀu hiam drơi, djă kông pơdô̆ rơkơi bơnai, neh wa dua bơnah amra čuă nao rai mơtăm yơh. Hăng bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong ăt tui anun mơn, dua bơnah hmâo tơlơi bơkơtuai nao rai kơ phun pla kah hăng kơ su, kơ phê, tiu. Dua bơnah leng kơ bơkơtuai, hrăm tui gah bruă mă ngă đang hmua. Gah kơdih hmâo tơlơi hơget klă, hmâo tơlơi găn rơgao hloh lĕ pơtô brơi gah anai. Hơdôm thun hlâo adih, mơnuih gah dêh čar Kur akă hmâo phun bôh kruăi krĕ ôh, djuai ania Bơnông gah anai thâo pla hăng dưi sĭ hyu, anun pơtô brơi kơ neh wa gah kơdih pla ba glăi bôh tŭ yua biă. Bơ̆ djuai ania Bơnông gah anai dưi hmâo Ping gah, kơnuk kơna lăng ba, dưi gum hrom hăng anom mă bruă hrom, khul mơnuih ngă đang hmua pơtô brơi hơdră ngă đang hmua, tơdơi kơ anun pơtô glăi kơ neh wa gah kơdih. Ră anai neh wa gah kơdih bơwih ƀong đĭ kyar biă.”

           

Ơi Y Yăm, Tha ƀôn Bu Dăk, să Thuận An thun anai 90 thun laih ăt dô̆ hơdeč hmar mơn. Bơnai ñu lĕ yă U Druynh - thun anai giăm truh 90 thun mơn, ăt lĕ nghệ nhân thâo rơngaih mơñam băn ao lu thun hloh ƀơi să Thuận An. Lơm hmâo mông wăn, ñu ăt juăt rơngaih mơñam băn ao mơn, kiăng ngă gơnam djă hơdor pioh, hrom hăng anun pơtô glăi kơ ƀing hlăk ai, pơgang gru grua bôh thâo djuai ania. Tha plơi Y Yăm ră ruai, tơlơi rô nao rai kơnung djuai mơng djuai ania Bơnông ƀơi Thuận An hăng neh wa gah dêh čar Kur hmâo mơng sui laih. Khă dô̆ ƀơi dua bơnah dêh čar, samơ̆ gru grua bôh thâo ƀu pơplih ôh; neh wa ăt djă pioh mơn pran jua gum hrom hơbit, kiăng pơdŏng guai dêh čar rơnuk rơnua giăng mah hăng pơđĭ kyar.

           

“Hlâo adih, akă hmâo klin Covid ngă lĕ sit hmâo mơnuih duam ruă ƀu dah pơdô̆ rơkơi bơnai, neh wa dua bơnah juăt čuă nao rai. Rim hmâo bruă yôm, neh wa ƀu dưi lui ôh, yua kơ pran jua thâo gum hơgôp ăt dô̆ djă pioh mơn dơng mơng sui. Yap wot tơdơi anai ăt tui anun mơn, ană amôn ƀu dưi ngă rơngiă hĭ ôh pran jua neh wa, kơnung djuai dua bơnah. Ană amôn tơdơi anai khom găn nao rai, čuă jơmư. Kah hăng sang anô̆ kâo, hmâo ană amôn ƀơi ƀôn Bu Sra (tơring glông Pechr Chenda) hơdip gah kơdih mơng thun 1985 ăt juăt tơña bla nao rai mơn. Kơnung djuai gah kơdih ƀu wor bit pran jua drah kơtăk adơi ayong. Djop mơta bôh thâo phiăn juăt tui phiăn djuai ania Bơnông dŏ djă pioh kah hăng đưm hlâo mơn.”

           

Tơlơi rô nao rai phung wang, kơnung djuai kơplah wah djuai ania Bơnông ƀơi tơring čar Daknông hăng neh wa ƀơi tơring čar Mondulkir hmâo mơng sui laih ăt dô̆ djă pioh truh kơ rơnuk anai mơn. Hơdôm bruă rô nao rai, čuă jơmư, tơña bla, bơkơtuai nao rai bôh thâo kơplah wah dua bơnah jing juăt laih, djru tô nao rai kơjăp phik pran jua mơ-ak klă, giăng mah ƀơi kual guai dêh čar Việt Nam hăng Kur./.

Quốc Học, Y Sưng: Čih – Siu H’ Prăk: Pơblang

ČRUAI PƠHIĂP DJUAI ɃIĂ VOV4 KUAL DAP KƠDƯ
Anih ngă bruă: 19 A Lê Duẩn, plơi prong Ƀuôn Ma Thuột, tơring čar Dak Lak, Việt Nam
Khua git gai: Vũ Hải  Định
Kơ-iăng Khua git gai: Ngô Quang Khương