Xang bêl tuh pay k’tiêc k’ruung hêê, c’moo 1904 Pháp bhrợ t’vaih Đồn An Điềm năc Kieffer bhrợ đồn trưởng k’đhơợng lêy quân đhị zr’lụ đêêc. X’rịa c’moo 1936, Công sứ Quảng Nam t’bil đồn An Điềm, bhrợ têng đồn Bến Hiên đăn đhị zr’lụ ăt mamông âng manuyh Cơ Tu đoọng buôn ta bơơn pay thuế cr’van crâng k’coong, ch’mêệt lêy bh’rợ tr’câl tr’bhlêy hàng hoá, công năc đoọng loon đơơh zâl cha groong bh’rợ gung dưr âng đhanuôr. C’xêê muy c’moo 1937, muy c’bhuh arọp Pháp tươc ooy cr’noon A Tép âng chr’val Bha Lêê (chr’hoong Tây Giang) xang n’năc tươc ooy tu k’ruung A Vương bhrợ t’vaih đồn Sa Mơ đhị k’tiêc A chia âng chr’val Lăng (manuyh Cơ Tu đơc năc đồn Zơ Mớ) năc t’cooh Le Pichon bhrợ đồn trưởng, đoỌng liêm buôn ha bh’rợ k’đhơợng lêy manuyh Cơ Tu coh da ding k’coong.

Xang bêl bhrợ t’vaih đồn Sa Mơ, đoọng pa hêl đhanuôr pazêng acoon coh zr’lụ da ding k’coong Hiên Giằng (năc 3 chr’hoong Đông Giang, Tây Giang lâng Nam Giang nâu cơy), Pháp bhrợ têng bh’rợ gr’hoót đhị cr’noon Bha Ơr, Zơ Mớ (nâu cơy năc âng chr’val Lăng). T’cooh Bhơriu Bhin vêy ta moon năc k’đhơợng cooih tắc t’rí. Bêl c’lêng t’rí, t’cooh Bhơriu Bhin ơy xay moon đoọng ha đhanuôr coh 3 zr’lụ năc đh’rưah đoàn kết zâl Pháp… C’moo 1940, bêl arọp Pháp coh đồn Sa Mơ bhrợ t’vaih bộ máy chính quyền vel đong, k’dua t’cooh Bhơriu Tâm lâng Bhơriu Bhin bhrợ t’cooh xa nay, anhi đoo căh tộ xơợng đươi năc ting đhanuôr lâng ta đang moon đhanuôr zâl Pháp. Tu cơnh đêêc, cr’noọ bh’rợ đươi manuyh Cơ Tu k’đhơợng lêy, z’năh ha manuyh Cơ Tu âng arọp Pháp tơợ tr’nơơp năc căh choom.

C’xêê 3/1945, Nhật zâl Pháp. Coh da ding k’coong Quảng Nan, quân Nhật pay pazêng đồn âng Pháp, k’dâng tơợ 40- 50 cha năc lính Pháp xó ooy k’tiêc A Tiêng, chêêc c’lâng mút ooy Lào. Tu ch’neh ch’na đơơng âng căh zập, c’bhuh arọp Pháp n’nâu mọt ooy cr’noon c’pân đhanuôr lâng pay ha roo, abhoo, ch’neh ch’na… âng đhanuôr cr’noon Zơ Mớ. Apêê đoo k’dua đhanuôr k’đơơng c’lâng lâng guy hàng hoá. Coh đhr’năng cơnh đêêc, lâng loom mốp loom ha rọp k’rơ pa bhlâng lâng đoọng zư lêy pr’ăt tr’mông, zư lêy da ding k’coong, bh’rợ zâl arọp Pháp âng đhanuôr Cơ Tu coh đâu năc dưr vaih k’rơ pa bhlâng. Bơr anhi đhi noo Bhơriu Tâm lâng Bhơriu Bhin k’rong pazêng k’coon ch’chau đương gon zâl arọp Pháp xoọc xó lươt ooy Lào đhị Ki’câu, lêệng c’chêệt 4 cha năc, plăm c’chêệt 2 cha năc t’bhrêy 2 cha năc đhị T’coong, 3 cha năc đhị Axăng (cr’noon Voòng), zooi ta đhâm Pr’ning tặc c’chêệt 04 cha năc, t’bhrêy 5 cha năc, pay 7 bêệ súng lâng k’ha riêng cr’liêng cha răh xang n’năc đơơng âng đợ vũ khí n’nâu ooy Mặt trận Việt Minh đhị chr’hoong Đại Lộc… Coh cr’chăl năc, đhi noo tô bhuh Bhơriu đh’rưah lâng quân lâng đhanuôr chr’val Tr’Hy, Ch’Ơm tươc ooy Lào zup zooi pr’zơc zâl arọp Pháp đhị cr’noon Da’dụp, ga ving, cha groong arọp lâng trôông đhanuôr cr’noon Da’dụp, penh arọp lâng p’nenh, t’păt đác đươi… bhrợ ha rọp Pháp dưr xó mút.

K’dâng c’xêê 7 c’moo 1945, t’cooh Bhơriu Tâm lâng Bhơriu Bhin đh’rưah lâng k’coon ch’chau lâng đhanuôr chr’val A Tiêng tươc zâl đồn Zơ Mớ (chr’val A Tiêng), c’chêệt ađoo chỉ huy Prô-xông đhị đêêc lâng pay bâc vũ khí. Nâu đoo năc g’luh zâl lâng vũ khí ma bhrợ têng, năc vêy bh’rợ k’đhơợng xay âng t’cooh bhươl, manuyh vêy bâc ngai chăp lâng n’năl pazum đh’rưah lâng pazêng bhươl cr’noon n’lơơng đoọng đương zâl arọp... bhrợ ha rọp Pháp dưr xó mút.

Xơợng đươi cơnh ta đang moon âng Đảng, tơợ pazêng t’ngay 25 tươc t’ngay 26 c’xêê 8 c’moo 1945, đhi noo Bhơriu Tâm lâng Bhơriu Bhin đh’rưah lâng k’coon năc Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhăh, Bhơriu Abul vêy ta k’dua xiêr ooy Đại Lộc ting pấh c’bhuh haanh deh lực lượng đoàn kết acoon manuyh, đoàn kết manuyh Kinh- lâng manuyh ăt coh da ding k’coong. Đhị Đầu Gò (âng chr’val Đại Sơn, Đại Lộc), lâh 200 manuyh coh xa nấp âng acoon coh đay, pơng pr’nơng la liêm, đơơng âng g’hêl, bhướt, năc tươc ooy Hà Nhà, Ái Nghĩa, Quảng Huế, xang n’năc chô ooy cơ quan chr’hoong Đại Lộc. Xang g’luh p’căh lực lượng, c’bhuh Tây Giang vêy ta đoọng 1 ta la cờ k’tiêc k’ruung, 1 t’clăh cha nụp Ava Hồ clặ coh bhai, 17 p’nong t’rí, 20 grăng bhoh, muy bêệ bhướt dal 1 mét, 1 bêệ g’hêl lâng 200 mét bhai n’dăl. G’luh tr’nơơp hình ảnh Ava Hồ năc vêy manuyh coh tô bhuh Bhơriu lêy lâng xơợng xay truih ooy Ava Hồ ghít bhlâng, tơợ đêêc cha nụp âng Ava Hồ năc vêy ta chô đơơng ooy đhanuôr Cơ Tu coh Tây Giang. Lâng bhướt lâng g’hêl xoọc năc dợ vêy k’coon ch’chau tô bhuh Bhơriu zư đơc liêm.

C’xêê 3.1949, c’bhuh cán bộ bhrợ pa dưr zr’lụ Hiên năc xiêr ooy cr’noon Zơ Mớ, Cr’veh, Bha Ơr (âng chr’val Lăng, Tây Giang nâu cơy) đoọng ta đang moon đhanuôr đoàn kết, t’bhlanag pa bhrợ, xay truih ooy Mặt trận Việt Minh, ooy Ava Hồ lâng bhrợ pa dưr chính quyền bhươl cr’noon, chr’val. Tươc x’rịa c’moo 1949, chính quyền pazêng chr’val, bhươl cr’noon zr’lụ vêy ta bhrợ t’vaih, đhị Zơ Mớ đhanuôr bầu Bhơriu Tâm Trưởng cr’noon lâng t’cooh bhươl. Ha dợ lâng Pháp, t’cooh Bhơriu Tâm năc dợ t’cooh xa nay ting cơnh bộ máy âng apêê đoo bhrợ t’vaih, k’dua ađoo oó căh bhrợ têng zư lêy đoọng ha apêê đoo đhị zr’lụ khu 7.

X’rịa c’moo 1953, coh pazêng chr’val da ding k’coong, hân đhơ dưr vaih hân noo ha ul cơnh zr’lụ ếp năc dưr vaih đhr’năng ta bhúch bhooh, ta bha bhooh, coh chr’val A Tiêng xoọc đêêc công cơnh đêêc. Xang bêl tươc ooy pazêng bhươl cr’noon chêêc n’năl đhr’năng la lua, năc t’cooh Bhơriu Bhuông đh’rưah lâng ta đhi pân juyh năc Bhơriu Bhắh xiêr ooy Cột Bườm (chr’val Kà Dăng) xay moon đhr’năng u vaih lâng đương ta đhâm pazêng bhươl cr’noon xiêr pay bhooh chô đơơng đoọng ha đhanuôr. Tơợ đêêc năc doọ dợ vaih đhr’năng ta bhuch bhooh coh zr’lụ da ding k’coong, râu mâng loom âng đhanuôr ooy cách mạng k’rơ lâh mơ, bhrợ t’vaih râu liêm buôn đoọng ha bh’rợ ta đang moon đhanuôr ting cách mạng đanh đươnh lâh mơ.

Lâng đhr’năng arọp hân noo dưr coh pazêng zr’lụ miền, c’xêê 4.1954, đại hội đoàn kết acoon manuyh, đoàn kết manuyh Kinh- manuyh da ding k’coong vêy ta bhrợ têng đhị chr’val Kà Dăng. Chr’val A Tiêng xoọc đêêc vêy t’cooh Bhơriu Bhin lâng pêê đhi noo luônh năc Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhắh, Bhơriu Bhang đh’rưah ting pâh. Đhị đại hội, t’cooh Bhơriu Bhin prá xay, xay moon cr’noọ xa nay zazum zr’lụ Tây Giang căh xay bhrợ bhr’lậ râu căh liêm crêê lâng bh’rợ arọp hân noo, prang zr’lụ bhrợ têng bh’rợ bhiệc bhan gr’hoót đoàn kết, t’bil lơi bh’rợ arọp hân noo, ting cơnh c’lâng xa nay liêm crêê âng Đảng lâng Ava Hồ.

Xang 9 c’moo zâl arọp Pháp, manuyh Cơ Tu Tây Giang ơy pa dưr cr’noọ xa nay đoàn kết acoon manuyh, đợ manuyh vêy chr’năp coh chr’val, bhươl cr’noon năc l’lăm xay bhrợ ta nih đha nâng, xay bhrợ liêm choom xa nay bh’rợ âng Đảng lâng đhanuôr pazao đoọng. Lâng boóp p’rá đha rơl, c’pân âng arọp Pháp, bâc manuyh Cơ Tu mâng loom cơnh apêê t’cooh Bhơriu Tưa, Bhơriu Tâm, Bhơriu Bhin, Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhắh, Bhơriu Bhang, Bhơriu Abul… ơy dưr zâl t’bil arọp Pháp, t’billơi bh’rợ u vaih âng arọp abhuy coh đhăm k’tiêc Zơ Mớ ng’moon la lay lâng cruung đác Tây Giang ng’moon zazum./.

Chuyện một tộc họ Cơ Tu-

Phần II- Chống Pháp, giữ làng

                                           Bhơriu Quân

Thời kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và sau ngày đất nước thống nhất, ở vùng núi Quảng Nam có một tộc họ dân tộc Cơ Tu được khắp nơi biết đến bởi tinh thần đoàn kết cao, ý chí đánh giặc kiên cường; nhiều người trong tộc họ tham gia cán bộ, lãnh đạo nhân dân thực hiện tốt các phong trào. Đó là tộc họ Bhơriu hiện diện nhiều nơi trên mảnh đất huyện Tây Giang, Đông Giang và rải rác ở huyện Nam Giang.

Sau khi xâm chiếm nước ta, năm 1904 Pháp thành lập đồn An Điềm do Kieffer làm đồn trưởng trực tiếp chỉ huy quân bản xứ. Cuối năm 1936, Công sứ Quảng Nam xóa bỏ đồn An Điềm, xây dựng đồn Bến Hiên sát địa bàn cư trú của đồng bào Cơ Tu để dễ thu thuế lâm sản, kiểm soát việc giao lưu, trao đổi hàng hóa, cũng là để kịp thời đàn áp, khủng bố, dập tắt các cuộc nổi dậy của đồng bào. Tháng Giêng năm 1937, một đội quân Pháp tiến đến làng Atép của xã Bha Lêê (huyện Tây Giang) rồi lên đầu nguồn sông A Vương lập đồn Sa Mơ tại đất Achia thuộc xã Lăng (người Cơ Tu gọi đồn Zơ Mớ) do ông Le Pichon làm đồn trưởng, nhằm thuận lợi cho việc tiếp cận và quản lý người Cơ Tu vùng cao.

Sau khi thành lập đồn Sa Mơ, để mua chuộc nhân dân các dân tộc vùng núi Hiên Giằng (tức 3 huyện Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang ngày nay), Pháp tổ chức lễ “gương yên”(gr’hoot/cam kết) tại thôn Bha Ơr, Zơ Mớ (nay thuộc xã Lăng). Ông Bhơriu Bhin được chọn đại diện cầm giáo đâm trâu. Khi khấn trâu bằng tiếng Cơ Tu theo phương thức nói lý, ông Bhơriu Bhin đã truyền đạt cho dân làng 3 vùng sẽ cùng nhau đoàn kết chống Pháp… Năm 1940, khi quân Pháp ở đồn Sa Mơ thành lập bộ máy chính quyền cơ sở, ép buộc ông Bhơriu Tâm và Bhơriu Bhin ra làm Xã làng, các ông không quy thuận mà đứng về phía nhân dân và vận động nhân dân đánh Pháp. Do đó, âm mưu “dùng người Cơ Tu trị người Cơ Tu” của thực dân Pháp ngay từ đầu đã thất bại.

Tháng 3.1945, Nhật đảo chính Pháp. Ở miền núi Quảng Nam, quân Nhật thu các đồn của Pháp, khoảng 40 - 50 tên lính Pháp chạy lên vùng đất A Tiêng, tìm đường sang Lào. Do lương thực mang theo không đủ, bọn tàn quân Pháp đã vào các làng uy hiếp và cướp bóc lương thực, thực phẩm… của đồng bào làng Zơ Mớ. Chúng bắt đồng bào đi chỉ đường và gùi cõng hàng hóa. Trong tình hình đó, với lòng căm thù giặc sâu sắc và nhằm bảo vệ cuộc sống, bảo vệ núi rừng, phong trào đánh Pháp của đồng bào Cơ Tu nơi đây nổ ra mạnh mẽ. Hai anh em Bhơriu Tâm và Bhơriu Bhin huy động các con phục kích đánh lính Pháp đang hành quân qua Lào tại Ki’câu, giết chết 4 tên, truy giết 2 tên và làm bị thương 2 tên tại T’coong, 3 tên tại Axăng (thôn Voòng), giúp thanh niên thôn Pơr’ning đâm chết 4 tên, bị thương 5 tên, thu 7 khẩu súng và hàng trăm viên đạn; sau đó trực tiếp đem số vũ khí xuống trao cho Mặt trận Việt Minh tại huyện Đại Lộc… Trong thời gian này, anh em tộc họ Bhơriu cùng với quân và dân các xã Tr’Hy, Ch’Ơm còn sang Lào giúp bạn đánh Pháp tại thôn Da’dụp, bao vây, cô lập địch và giải thoát nhân dân thôn Da’dụp, bắn tỉa giặc bằng tên thuốc độc, cắt nguồn nước sinh hoạt… làm cho quân Pháp phải rút chạy.

Vào khoảng tháng 7.1945, ông Bhơriu Tâm và Bhơriu Bhin cùng các con và nhân dân xã A Tiêng tổ chức đánh đốt đồn Zơ Mớ (xã A Tiêng), giết chết tên chỉ huy Prô-xông ngay tại trận và thu vũ khí. Đây là trận đánh dùng vũ khí thô sơ, tự tạo, nhưng có tổ chức theo sự lãnh đạo của già làng, người có uy tín và biết liên kết cùng phối hợp với các làng khác để đón đánh địch… Những trận đánh này, tuy chưa tiếp thu ảnh hưởng trực tiếp của Đảng và sự chỉ đạo của Mặt trận Việt Minh nhưng qua thực tế đánh Pháp, nhân dân A Tiêng đã góp phần xứng đáng vào cao trào cứu quốc và khởi nghĩa từng phần, tiến tới giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, từ ngày 25 đến 26 tháng 8.1945, anh em Bhơriu Tâm và Bhơriu Bhin cùng các con là Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhắh, Bhơriu Abul được cử làm đại diện xuống Đại Lộc tham gia đoàn biểu tình biểu dương lực lượng đoàn kết dân tộc, đoàn kết Kinh - Thượng. Tại Đầu Gò (thuộc xã Đại Sơn, Đại Lộc), hơn 200 người trong trang phục địa phương, đội ngũ chỉnh tề, mang khiêng đao, giáo dụ đi nối tiếp nhau theo cờ đỏ sao vàng qua Hà Nha, Ái Nghĩa, Quảng Huế, rồi về cơ quan huyện Đại Lộc. Sau đợt biểu dương lực lượng, đoàn vùng Hiên được thưởng 1 lá cờ Tổ quốc, 1 tấm ảnh Bác Hồ in trên vải, 17 con trâu, 20 thùng muối, 1 lưỡi kiếm dài 1m, 1 tấm khiêng và 200m vải khố. Lần đầu tiên hình ảnh Bác Hồ được những người trong tộc họ Bhơriu nhìn thấy và nghe kể về Người tường tận, từ đó chân dung Bác Hồ được các ông rước về đến với đồng bào vùng Cơ Tu Tây Giang. Lưỡi kiếm và tấm khiên hiện vẫn được con cháu tộc họ Bhơriu lưu giữ cẩn thận.

Tháng 3.1949, đoàn cán bộ xây dựng vùng Hiên tổ chức xuống các thôn Zơ Mớ, Cr’véh, Bha Ơr (thuộc xã Lăng, Tây Giang ngày nay) để vận động đồng bào đoàn kết, đẩy mạnh sản xuất, tuyên truyền về Mặt trận Việt Minh, về Bác Hồ và xây dựng chính quyền thôn, xã. Đến cuối năm 1949, chính quyền các xã, thôn trong vùng được thành lập, tại Zơ Mớ nhân dân bầu Bhơriu Tâm làm Trưởng làng và già làng thôn. Nhưng với Pháp, ông Bhơriu Tâm vẫn là Xã làng theo bộ máy chúng đặt ra, ép ông đứng ra làm để cai quản phục vụ chúng tại vùng khu 7.

Cuối năm 1953, ở các xã vùng cao, dù không xảy ra nạn thiếu đói như vùng thấp nhưng lại diễn ra tình trạng thiếu muối, lạt muối, ở xã A Tiêng bấy giờ cũng rơi vào hoàn cảnh đó. Sau khi đi vào các thôn nắm tình hình, ông Bhơriu Bhuông cùng em trai là Bhơriu Bhắh tức tốc chạy xuống Cột Bườm (xã Kà Dăng) báo cáo tình hình và chờ thanh niên các làng xuống nhận muối về phân phối cho đồng bào. Từ đó chấm dứt được nạn lạt muối kéo dài triền miên tại vùng cao, niềm tin của người dân với cách mạng được nâng lên, tạo thuận lợi cho các cuộc vận động cách mạng về lâu dài.

Trước tình hình “giặc mùa” xảy ra trong các vùng miền, tháng 4.1954, đại hội đoàn kết dân tộc, đoàn kết Kinh - Thượng được tổ chức tại xã Kà Dăng. Xã A Tiêng bấy giờ có ông Bhơriu Bhin và ba anh em ruột là Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhắh, Bhơriu Bhang cùng tham gia. Trước đại hội, ông Bhơriu Bhin đã phát biểu ý kiến, nêu quan điểm chung vùng Tây Giang không giải quyết các mâu thuẫn bằng nạn “giặc mùa”, khắp nơi tổ chức lễ ăn thề đoàn kết, xóa bỏ “giặc mùa”, đi theo chủ trương đúng của Đảng và Bác Hồ.

Sau 9 năm chống Pháp, người Cơ Tu Tây Giang đã nêu cao tinh thần đoàn kết dân tộc, những người có vai trò lớn trong xã, thôn đều nêu gương đi đầu, gánh vác tốt trọng trách Đảng và nhân dân giao phó. Trước những lời lẽ mua chuộc của thực dân Pháp, nhiều người con Cơ Tu ngoan cường như các ông Bhơriu Tưa, Bhơriu Tâm, Bhơriu Bhin, Bhơriu Bhuông, Bhơriu Bhắh, Bhơriu Bhang, Bhơriu Abul,… đã đứng lên chống thực dân Pháp thắng lợi, xóa bỏ vĩnh viễn sự tồn tại của chúng tại mảnh đất Zơ Mớ nói riêng và vùng Tây Giang nói chung./.

 

 

 

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn