Đấh ra diu, xa nưl a’tứch dưr t’căr t’méh pa dưr zâp râu. Đợ p’răng ra diu lêy chô dzool ang đhị zâp crâng k’coong, dưr tr’ang ooy t’ngay t’mêê.

Xa nưl cha gâr, chiing dưr chr’va xưl cơnh kiêng xay moon đoọng ha bhô dang, crâng k’coong bơơn năl, đhanuôr cóh vel 1, chr’val Phước Thành, chr’hoong Phước Sơn ơy bơơn moót bhiệc bhan cha tết hân noo.

     Bêl đâu amoó Hồ Thị Xưa, cóh vel 1, chr’val Phước Thành nắc dưr méh đấh lấh mơ zâp t’ngay n’lơơng. Amoó Xưa nắc pr’hân lêy pay đợ k’lung a’rong yêm bhlâng đoọng ủ bhrợ zợ búah n’dza, xang nặc băng 2, 3 lon  cha nêếh yêm lêy tôm bánh bhrợ a’pướih lêy bhuốih: “Chật ha roo xong nắc vêy cha tết hân noo. Pân jứih nắc buôn lướt ooy crâng, đắc biêng práih bơơn a’chim a’đhắh đoọng vêy râu cha. Bêl k’noọ tôm bánh nắc lêy lướt bơơn hi la, đợ hi dưm nắc bhrợ bánh.”

Amoó Hồ Thị Xưa moon, k’noọ tước tết 1 tuần, k’diịc amoó lâng apêê đha đhâm cóh vel đông nắc lêy lướt ooy crâng bơơn a’chim a’đhắh, amọ, lướt k’ruung bơơn a’xiu, a’đhúh chô bhrợ a’pướih ch’na lêy bhuốih. Tết hân noo c’moo đâu tu cắh liêm crêê pr’lúh cr’ay nắc pr’loọng đông amoó cắh vêy bhrợ ga mắc cơnh zâp c’moo l’lăm nắc mưy lêy lướt tr’lưm lâng 2, 3 pr’loọng đông cóh vel.

A’pướih ch’na lêy bhuốih âng manứih Bhnoong váih búah n’dza, lêệ amọ, xong bhrông, a’xiu cr’dzụa, a’vị t’mêê, lêệ a’đhắh, bánh tôm lâng hi la a’tơợng. Râu chr’nắp ooy zâp râu ch’na đh’nắh, pr’ôộm nắc đhanuôr mưy đươi đợ hi la ơy váih cóh ha rêê bhrợ gia vị. Amoó Hồ Thị Na, đhanuôr chr’val Phước Xuân, chr’hoong Phước Sơn đoọng năl, nắc đợ pr’đươi pr’dua âng plêệng k’tiếc t’váih đoọng ơy bhrợ pa dưr bấc râu ch’na đh’nắh chr’nắp yêm, vêy váih lalay âng đhanuôr Bhnoong: “Buôn lêy bêl tết đhanuôr nắc mưy đươi prớ, a’moọt crâng, bhlăng xi, mè. Đợ râu ch’na đh’nắh âng đhanuôr zêệ nắc zêng cắh vêy đươi hành, tỏi hân đhơ cơnh đêếc nắc lêy bhrợ pa a’hạ.”

                                                                                        (Ảnh: Dantri.com.vn)

      Ting cơnh j’niêng cr’bưn âng manứih Bhnoong, zâp c’moo moót cậ c’xêê 11, 12 âm lịch, xang hân noo xoót ha roo, đhanuôr cha tết hân noo ooy 10 t’ngay. Đợ apêê t’coóh vel chr’nắp liêm lêy pay t’ngay đoọng ủ bhrợ zợ búah n’dza. Bêl ơy ra văng zâp pr’đươi pr’dua, t’coóh vel nắc n’toong cha gâr mưy chu đoọng lêy p’cắh moon t’ngay tết tơợp bhrợ. Ting cơnh truyền thống, manứih Bhnoong cha tết ga mắc bhlâng bêl t’ngay tr’nơợp lâng t’ngay 9 ooy pa zêng 10 t’ngay tết hân noo. Ha dang ooy cr’chăl nâu, cóh vel đông vêy ngai bil cắh cậ n’niên k’coon nắc vel đông lêy bhrợ tết hân noo ooy t’ngay lơơng. Đợ c’moo k’lăm ahay, tất cr’chăl t’ngay bhrợ bhiệc bhan, lấh mơ cha đắh cóh pr’loọng đông, đhanuôr Bhnoong buôn hơnh déh ta mooi lâng ôộm cha zr’nưm đhị đông gươl âng vel đông. Đha đhâm c’moor zêng ma hát múa đh’rứah, hơnh déh t’ngay tết hân noo toong t’ngay r’dưm.

     T’coóh vel Vũ Xuân, 75 c’moo cóh thị trấn Khâm Đức, chr’hoong Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, Tét hân noo nắc j’niêng cr’bưn bơơn đhanuôr zư đợc pa tơợ ahay tước đâu. Hân đhơ pr’ắt tr’mung vêy bấc râu tr’xăl nắc manứih Bhnoong dzợ hay k’noọ tết âng acoon cóh đay. Ooy đợ t’ngay tết nâu, pr’hoọm acoon cóh bơơn pa dưr p’cắh liêm ghít, zâp ngai nắc lêy xập đợ xa nập liêm chr’nắp, ôộm búah, hát t’nơớt đh’rứah liêm. C’moo đâu, tu đhr’năng pr’lúh cr’ay dzợ dưr váih zr’nắh k’đhạp nắc đhanuôr cóh thị trấn cắh vêy bhrợ bhiệc bhan tết hân noo k’rong pazưm đhị đông gươn, nắc lêy pác ting vel đông, tự lêy pay t’ngay bhrợ têng: “Ooy cr’chăl t’ngay bhuốih tết nắc đhanuôr bhuốih crâng da diing, bhuốih Giàng lêy chô bhrợ, zooi zúp đoọng c’moo t’mêê têêm ngăn, k’bhộ k’van hân đhơ cơnh đêếc nắc lêy oó col pa hư crâng. Tu crâng k’coong chr’nắp ma bhưy bhlâng, bêl ahay cung tu vêy crâng nắc đhanuôr váih c’lâng liêm lướt bhrợ biêng práih, bhrợ crâng, váih râu cha, râu xập.”

                                                                                   (Ảnh: Dantri.com.vn)

     Manứih Bhnoong tin đươi, ooy pr’ắt tr’mung âng đhanuôr, vêy bấc a’bhô dang cơnh a’bhô dang k’ruung, crâng da ding, óih, ha roo... ta luôn lêy cha mêết, zư lêy, zooi zúp đhanuôr vel đông. Tu cơnh đêếc, Tết hân noo nắc g’lúh đoọng đhanuôr cóh vel đông lêy p’cắh loom luônh năl ơn lâng zâp a’bhô dang ơy zúp đoọng apêê vêy mưy hân noo bơơn bhrợ bấc, bhrợ đoọng ha pêê t’coóh, p’niên k’tứi vêy c’rơ, doọ buôn jéh k’ay lâng rơơm đoọng ha hân noo t’mêê bơơn bhrợ bấc, pr’ắt tr’mung đhanuôr k’bhộ ngăn lấh: “Cha tết lêy đoàn kết. Rơơm đoọng zâp ngai ma mung k’rơ, ha roo a’bhoo bấc. chắp hơnh a’bhô dang ha roo ơy đoọng đhanuôr bơơn bhrợ bấc. Bhiệc bhan nâu pr’loọng đông n’đoo cung bơơn pấh bhrợ. Ooy đâu zúp đoọng k’coon cha châu hay k’noọ ooy tơơm ríah âng đay.”

     Nắc râu xay moon âng t’coóh vel Hồ Văn Hạnh cóh chr’val Phước Lộc, chr’hoong Phước Sơn bêl xay moon ooy râu chr’nắp âng tết acoon cóh đay. Xoọc đâu, bhrợ ha rêê đhuốch âng đhanuôr Bhnoong cóh chr’hoong Phước Sơn cắh dzợ g’nưm ooy bấc crâng k’coong, tu đhanuôr ơy năl cơnh đươi dua khoa học, kỹ thuật ooy bh’rợ tr’nêng, zư lêy ha rêê ha lai.

     Ha pruốt t’mêê ơy t’đang chô zâp đhị p’loọng đông, zâp đhị crâng da ding. Đhanuôr Bhnoong cóh chr’hoong k’coong ch’ngai Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam nắc pr’hân lêy ra văng đoọng ha hân noo chóh bhrợ ha roo c’moo t’mêê. Đợ t’ngay ha pruốt têêm ngăn, hân đhơ cắh bơơn k’rong pazưm bấc manứih đoọng lêy hát chi ớh chiing cha gâr, ặt k’rong pazưm đhị đh’rông óih liêm cơnh zâp c’moo, nắc ooy pr’ắt tr’mung âng zâp ngai đhanuôr Bhnoong cóh đâu zêng zr’nưm mưy râu râu bhui har tu 2 c’moo váih pr’lúh cr’ay cóh vel đông cung têêm ngăn. Tết lâng đhanuôr Bhnoong cóh đâu liêm chr’nắp, bhui har, n’léh bấc pr’hoọm văn hoá acoon cóh, bấc cr’noọ cr’niêng dưr zi lấh âng đhanuôr zr’lụ k’coong ch’ngai đắh Tây âng tỉnh Quảng Nam./.

                                                                                  (Ảnh: Dantri.com.vn)

Độc đáo Tết mùa của người Bhnoong ở vùng cao Quảng Nam

        PV Phương Cúc 

       Cuối năm Tân Sửu, khắp các bản làng ở huyện vùng cao Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam nô nức đón lễ Tết mùa. Sau một năm lao động, đồng bào Bhnoong nơi đây tổ chức ăn tết truyền thống của dân tộc mình trước khi đón Tết Nguyên đán cổ truyền dân tộc. Năm nay, do ảnh hưởng dịch bệnh nên bà con không tập trung tổ chức đón lễ tết lớn như mọi năm. Mỗi thôn, bản các gia đình tự tổ chức ăn một lễ tết mùa ấm cúng, tạ ơn thần linh và mong cho mùa sắp đến, mọi người được mạnh khỏe, lúa về đầy nhà. Phóng sự của phóng viên Phương Cúc thường trú tại miền Trung. 

      Sớm tinh mơ, tiếng gà gáy giữa đại ngàn đánh thức vạn vật thức giấc. Những tia nắng ban mai đầu tiên len lỏi qua vạt rừng già, toả ánh sáng trong ngày mới. Tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng như muốn báo cho thần linh, núi rừng được biết, người dân thôn 1, xã Phước Thành, huyện Phước Sơn đã bước vào lễ ăn tết mùa. Hôm nay chị Hồ Thị Xưa, ở thôn 1, xã Phước Thành dậy sớm hơn mọi ngày. Chị Xưa tất bật chọn những củ sắn ngon nhất để ủ ché rượu cần, rồi đong vài lon gạo nếp ngon gói bánh làm mâm cơm cúng:“Tỉa lúa xong thì mới được ăn tết mùa. Đàn ông thường lên rừng, đặt bẫy thú rừng để có đồ ăn. Trước khi gói bánh thì mình phải đi lấy lá, đêm xuống làm bánh.

      Chị Hồ Thị Xưa kể, trước tết một tuần, chồng chị cùng thanh niên trong làng lên rừng đặt bẫy bắt được vài chục con chuột núi, sóc, xuống suối bắt cá, ếch về làm mâm cúng. Tết mùa năm nay, vì ảnh hưởng dịch bệnh nên gia đình chị không tổ chức đông đúc như mọi năm mà chỉ gặp gỡ một vài gia đình trong thôn. Mâm cúng của người Bhnoong có rượu cần, rượu trắng, thịt chuột rừng, cá chua, cơm mới, thịt lợn rừng, bánh lá đót. Điều đặc biệt trong các món ăn, đồ uống là bà con chỉ dùng những loại lá cây sẵn có trên nương rẫy làm gia vị. Chị Hồ Thị Na, người dân xã Phước Xuân, huyện Phước Sơn cho biết, chính những nguyên liệu thiên nhiên ban tặng này đã tạo nên nhiều món ăn đặc trưng, mang hương vị riêng có của đồng bào Bhnoong:“Thường thường ngày tết bà con chỉ dùng ớt, tiêu rừng, gừng, xả, mè. Những món người dân nấu đều không dùng đến hành, tỏi nhưng nói chung phải cay.”

     Theo phong tục của người Bhnoong, hàng năm vào khoảng tháng 11, 12 Âm lịch, sau vụ mùa thu hoạch lúa rẫy, bà con ăn tết mùa trong 10 ngày. Những già làng có uy tín sẽ chọn ngày để ủ ché rượu cần. Khi đã chuẩn bị đủ lễ vật, già làng sẽ đánh một tiếng trống báo hiệu ngày tết bắt đầu. Theo truyền thống, người Bhnoong ăn tết lớn nhất vào ngày đầu và ngày thứ 9 trong 10 ngày tết mùa. Nếu trong khoảng thời gian này, trong làng có người qua đời hay sinh đẻ, làng sẽ tổ chức tết mùa vào ngày khác. Những năm trước, suốt thời gian diễn ra lễ hội, ngoài ăn riêng theo từng hộ gia đình, đồng bào Bhnoong thường đón khách và ăn uống chung tại nhà rông của làng. Thanh niên nam nữ cùng múa hát, mừng ngày tết mùa thâu đêm suốt sáng.

      Già làng Vũ Xuân (75 tuổi) ở thị Trấn Khâm Đức, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cho biết, Tết mùa là phong tục được đồng bào truyền giữ từ bao đời nay. Cho dù cuộc sống có nhiều thay đổi nhưng người Bhnoong vẫn nhớ ngày Tết của dân tộc mình. Trong những ngày Tết này, bản sắc dân tộc được thể hiện rõ nhất, mọi người mặc những bộ quần áo đẹp nhất, uống rượu cần, nhảy múa bên nhau. Năm nay, vì tình hình dịch bệnh còn diễn biến phức tạp, bà con trong thị trấn không tổ chức lễ tết mùa tập trung tại nhà rông mà chia ra theo từng thôn, tự chọn ngày tổ chức:“Trong thời gian cúng tết thì người dân cúng rừng, cúng núi, cúng Giàng phù hộ cho năm mới an khang, thịnh vượng nhưng cấm tuyệt đối không được chặt phá rừng. Vì rừng thiêng liêng lắm! Ngày xưa cũng nhờ có rừng mà người dân mới có đường xanh đi làm bẫy, làm rừng, có cái ăn, cái mặc.”

     Người Bhnoong tin rằng, xung quanh cuộc sống của dân làng, có rất nhiều vị thần như thần Sông, thần Núi, thần Lửa, thần Lúa…, luôn dõi theo, bảo vệ, phù hộ dân làng. Vì vậy, Tết mùa là dịp để dân làng tỏ lòng biết ơn với các vị thần linh đã giúp họ có một vụ mùa tươi tốt, bội thu; ban cho người già, trẻ nhỏ có sức khỏe, ít ốm đau và cầu mong cho mùa vụ mới bội thu, cuộc sống dân làng sung túc hơn:“Ăn tết phải đoàn kết. Cầu mong cho mọi người được mạnh khỏe, lúa nhiều. Tạ ơn thần Lúa đã phù hộ cho bà con được lúa trĩu bông. Lễ tết này gia đình nào cũng được tham gia. Qua đây giúp cho con cháu nhớ về cội nguồn của mình.”

     Đó là chia sẻ của già làng Hồ Văn Hạnh ở xã Phước Lộc, huyện Phước Sơn khi nhắc tới ý nghĩa về cái tết riêng của dân tộc mình. Ngày nay, sản xuất nông nghiệp của người dân Bhnoong ở huyện Phước Sơn không còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, vì người dân đã biết áp dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất, bảo vệ mùa màng.

     Xuân mới đã gõ cửa từng nếp nhà, từng góc núi. Bà con Bhnoong ở huyện miền núi cao Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam tất bật cho mùa lúa rẫy mới. Những ngày Xuân ấm áp, dù không được tập trung đông đúc để cất vang tiếng cồng chiêng, say sưa múa hát, quây quần bên ánh lửa bập bùng như mọi năm, nhưng trong cuộc sống của mỗi người dân Bhnoong nơi đây đều chung một niềm vui vì qua 2 năm dịch bệnh cả bản làng vẫn bình yên, hạnh phúc. Tết với đồng bào Bhnoong nơi đây thật gọn nhẹ nhưng vui tươi, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đầy khát vọng vươn lên của đồng bào vùng miền núi cao phía Tây tỉnh Quảng Nam./.

(Ảnh: Dantri.com.vn)

 

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn