5 giờ đâh ra diu, bêl đh’lúc ga lọop cợơng prang da ding ca coong, cung nắc bêl apêê t’cooh t’ha ma nuyh Cơ Tu bhrợ bhiệc bhan bhuôih crâng đhị  vel c’cklir Pơ Mu, chr’val A Xan, chr’hoong Tây Giang. T’cooh Pơ Loong Nấp ặt đhị chr’val A Tiêng, chr’hoong Tây Giang, m anuyh ting pâh j’niêng bhuôih crâng đoọng năl: c’moo đâu, bhiệc bhan bhuốih crâng bơơn ta bhrợ cơnh j’niêng bhiệc bhan âng đhanuôr Cơ Tu lang a hay. Nâu đoo nắc bêl pa chô dưm đoọng ha dang crâng ơy cher đoọng, k’rang zư đhanuôr Cơ Tu ặt liêm, pa dưr tr’mông tr’meh: “Đhanuôr Cơ Tu lang a hay vêy j’niêng bhuôih crâng, zước tợơ apêê dang đoọng pay bhrợ cr’van tợơ crâng. Ha dợ bhuôih crâng lang nâu lêi nắc đoọng t’pâh, xay moon apêê lang acoon cha châu zư lêy crâng, oó pa hư, zư lêy tu đác tu tâm oó đớc vaih đhr’năng hr’lang hr’kâh.. Ha dang ahêê căh vêy crâng, căh vêy đác nắc a hêê căh choom ma mông…”

Bhiệc bhan bhuôih crâng âng ma nuyh Cơ Tu đhị Tây Giang c’moo đâu bơơn ta bhrợ têng liêm chr’năp, tệêm ngăn cha groong pr’luh Covid-19. Cán bộ chính quyền lâng đhanuôr apêê chr’val ơy k’đươi moon muy cha nắc pa căh mặt ting pâh, ma nuyh dzọong bhuôih đơ bhlầng. Pazêng apêê vêy mặt nắc zêng por boóp, rao têy ta luôn lâng đác k’chệêt khuẩn.

Tợơ lang a hay, pr’ặt tr’mông âng đhanuôr Cơ Tu zập acoon coh ặt ma mông truih da ding Trường Sơn ta luôn pa tệêt lâng crâng. Ma nuyh Cơ Tu cung cơnh đếêc, crâng nắc rau k’rang zư, băn t’mông đhanuôr. Hay tước c’rơ, dưm nắc đoo, zập c’moo bêl tợơp ha pruốt, đhanuôr Cơ Tu zr’lụ da ding ca coong Tây Giang lâng đhanuôr Cơ Tu apêê zr’lụ lơơng moon lalay nắc ta luôn bhuôih crâng. T’cooh Coor Tom ặt đhị chr’val Tr’hy, muy coh pazêng apêê ting pâh bhuôih crâng âng chr’hoong Tây Giang đoọng năl: Ma nuyh Cơ Tu ặt ma mông g’nưm tợơ crâng. Tu cơnh đếêc, đhanuôr doó prươh crâng bhrợ ha rêê, doó pa hư crâng a bhuy lâng pazêng đhăm crâng vêy bấc tơơm n’loong ga mắc, đanh c’moo…: “Tợơ lang a hay ơy năl zư lêy crâng, pa bhlầng nắc crâng a bhuy. Vêy crâng vêy bấc rau bhơi nhấc chặt vaih, a chim đhác ặt ma mông… Vêy n’loong ga mắc đoọng choh bhrợ đong, coh vel vêy ma nuyh căh dzợ nắc moọt ooy crâng pay n’loong ga mắc bhrợ t’rang”

Cơnh lâng đhanuôr Cơ Tu, bhiệc bhan cha ha roo t’mêê bơơn lêy nắc bhiệc bhan pr’lưch bh’rợ đhị x’rịa c’moo, ha dợ bhiệc bhuôih crâng nắc bơơn lêy cơnh tợơp bh’rợ tr’nêng âng c’moo t’mêê. Lalăm a hay, đhanuôr Cơ Tu moon, ha dang tơợp c’moo căh ơy bhuôih crâng nắc bhiệc tr’xăl lâng đăh nguôi, căh cợ choh bệêt căh ơy choom bhrợ têng. Ma nuyh Cơ Tu Tây Giang lêy crâng nắc đong, n’loong nắc ca coon- chăp kiêng crâng cơnh chăp kiêng đong đay, k’er n’loong cơnh k’er ca coon”. Mơ chu pay đhơ đhơ rau tợơ crâng, apêê ta luôn zước tợơ dang crâng, tợơ a bhô dang. Đhanuôr lâng chính quyền chr’hoong Tây Giang nă ghit: dzợ crâng, Tây Giang ha dưr- bil crâng Tây Giang cung ting bil”. Ting cơnh t’cooh Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, bhiệc bhan bhuôih crâng nắc muy chr’năp văn hoá laliêm vêy tợơ đanh âng đhanuôr Cơ Tu, đoọng pa too pa choom acoon cha châu đăh bhiệc zư k’tiếc, zư crâng: “C’moo đâu, đhr’năng boo đhí, tuh bhlong, pr’luh Covid-19 tu cơnh đếêc a zi nắc bhrợ bhiệc bhan bhuôih crâng ting cơnh j’niêng ty đanh, căh vêy c’nặt bhui har cha ơh chr’lêê, tân tung da dặ. C’moo đâu, a zi pa zưm bhuôih crâng lâng k’đươi bhrợ Tết choh n’loong ting cơnh bh’rợ choh 1 tỷ t’nơơm n’loong t’viêng âng Chính phủ. Choh crâng cung nắc bh’rợ năl ơn dang crâng. C’moo đâu, chr’hoong pa zay choh 3.400 tơơm n’loong t’viêng coh prang chr’hoong.”

Chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam vêy lâh 91 r’bhầu hecta crâng. Coh đếêc, crâng a bhuy pay lâh 70% lâng bấc rau tơơm n’loong pr’hắt chr’năp cơnh lim, đỗ quyên, dỗi… đh’rưah lâng bấc rau bhơi k’rang chr’năp lơơng dzợ vaih coh da ding Trường Sơn. Chr’năp bhlầng crâng c’kir Pơ Mu vêy lâh 2000 t’nơơm, coh đếêc vêy k’nặ 1 r’bhầu t’nơơm ơy bơơn ta moon nắc tơơm c’kir Việt Nam. Bhiệc zư lêy lâng pa dưr crâng ơy vêy bh’nơơn, chroi k’rong zư lêy c’kir lâng t’bhlầng tr’mông tr’meh vel bhươl./.

 

Tây Giang: Tổ chức Lễ khai năm tạ ơn rừng

                                           PV Hôih Nhàn

Những ngày đầu năm Tân Sửu, khi nhiều địa phương trong cả nước ra quân Tết trồng cây, thì người Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam tổ chức lễ khai năm tạ ơn rừng. Đây là lễ hội truyền thống của người Cơ Tu thể hiện lòng biết ơn đối với “Mẹ rừng” đã ban tặng và nuôi nấng cộng đồng Cơ Tu trong sinh tồn, xây dựng cuộc sống. Phản ánh của PV Hôih Nhàn tại lễ khai năm tạ ơn rừng tổ chức tại Làng sinh thái di sản Pơ Mu, xã A Xan, huyện miền núi Tây Giang.

5 giờ sáng, khi những làn sương trắng vẫn giăng đầy trên núi non, cũng là lúc các cụ bô lão Cơ Tu tiến hành nghi lễ “Tạ ơn rừng” tại làng sinh thái di sản Pơ Mu, xã A Xan, huyện Tây Giang. Ông Pơ Loong Nấp ở xã A Tiêng, huyện Tây Giang, người tham gia nghi thức cúng tạ ơn rừng cho biết: Năm nay, lễ khai năm tạ ơn rừng được tổ chức theo đúng nguyên mẫu lễ hội truyền thống của đồng bào Cơ Tu xưa. Đây là dịp tạ ơn “mẹ rừng” đã ban tặng và nuôi nấng cộng đồng Cơ Tu trong việc sinh tồn và phát triển: “Người dân Cơ Tu từ thời xa xưa có truyền thống là đối với rừng già, rừng chưa khai thác thì thường có lễ cúng rừng, xin thân linh của rừng núi để được vào đó khai thác, săn bắt thú rừng, hái lượm củ quả. Còn việc cúng rừng ngày nay là để tuyên truyền, vận động con cháu, thế hệ sau này phải giữ rừng, bảo vệ rừng, không được phá rừng, không được phát nương làm rẫy ở rừng già, rừng đầu nguồn, để giữ nguồn nước, không bị sạt lở, không bị lũ lụtNếu như chúng ta không có rừng, không có nước thì chúng ta không thể tồn tại được…”

Lễ khai năm tạ ơn rừng của người Cơ Tu ở Tây Giang năm nay được tổ chức trang trọng mà vẫn đảm bảo công tác phòng chống dịch Covid-19. Các xã chỉ có đại diện một vài người đến tham dự, chủ yếu là người tham gia cúng “Lễ tạ ơn” rừng. Tất cả các thành viên có mặt phải đeo khẩu trang, xịt nước sát khuẩn.

Từ bao đời nay, đời sống của đồng bào các dân tộc thiếu số sống dọc dãy Trường Sơn luôn gắn bó với rừng. Người Cơ Tu cũng vậy, rừng chính là nguồn sống là “Mẹ hiền” nuôi dưỡng, che chở cho mỗi người dân. Ghi nhớ công ơn ấy, hàng năm vào dịp đầu xuân, người Cơ Tu vùng cao Tây Giang nói riêng và người Cơ Tu các vùng nói chung thường tổ chức lễ khai năm tạ ơn rừng. Ông Coor Tom ở xã Tr’hy, một trong những thành viên tại lễ “Tạ ơn rừng” của huyện Tây Giang cho biết: Người Cơ Tu sống dựa vào rừng. Vì thế, bà con không phát nương làm rẫy ở rừng già, rừng đầu nguồn, những cánh rừng có nhiều cây lớn…: “Từ thời cha ông xa xưa đã có ý thức giữ rừng, nhất là rừng già, rừng đầu nguồn. Có rừng thì có nhiều động thực vật sinh sống, dưới tán rừng có nhiều cây cỏ để cho mình khai thác, như cây măng, cây mây, các loại thú rừng nhỏ… Gỗ lớn dùng để làm nhà, trong làng có người mất vào rừng lấy gỗ lớn để làm quan tài…”

Đối với người dân Cơ Tu, Lễ hội “Mừng lúa mới” được xem lễ hội kết thức công việc cuối cùng của năm, còn Lễ khai năm tạ ơn rừng được xem là ngày bắt đầu công việc một năm mới. Trước đây, người Cơ Tu quan niệm, nếu đầu năm chưa làm lễ tạ ơn rừng thì việc trao đổi, giao lưu với bên ngoài, hay gieo trồng vẫn chưa thể thực hiện được. Người Cơ Tu Tây Giang xem “Rừng là nhà, cây là con - Yêu rừng như yêu nhà, thương cây như thương con”. Mỗi khi lấy bất cứ thứ gì từ trong rừng, họ luôn quan niệm là phải xin các đấng thần linh. Chặt một cây rừng dù to hay nhỏ, đều phải xin, họp dân và phải làm lễ cúng mới được chặt mang về. Nhân dân và chính quyền huyện Tây Giang xác định: “Còn rừng, Tây Giang phát triển – Rừng mất, Tây Giang suy vong”. Theo ông Nguyễn Văn Lượm, Chủ tịch UBND huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam, lễ khai năm tạ ơn rừng là một nét văn hóa tốt đẹp có từ lâu đời của đồng bào Cơ Tu, nhằm giáo dục con cháu trong việc giữ đất, giữ rừng: “Năm nay, tình hình mưa bão, rồi dịch Covid-19, cho nên chúng tôi tổ chức Lễ Khai năm tạ ơn rừng quy mô truyền thống, không có phần hội chỉ có phần lễ.  Năm nay, chúng tôi kết hợp Lễ khai năm tạ ơn rừng cùng với phát động Tết trồng cây và hưởng ứng chương trình 1 tỷ cây xanh của Chính phủ. Trồng rừng cũng là biểu hiện của “Tạ ơn rừng”. Năm nay, huyện phấn đấu trồng 3.400 cây xanh trên toàn huyện.”

Huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam có hơn 91 nghìn héc ta rừng. Trong đó, rừng tự nhiên chiếm hơn 70% với nhiều loại gỗ quý hiếm như lim, đỗ quyên, dỗi… cùng với sự đa dạng về hệ động thực vật quý hiếm còn sót lại trên dãy Trường Sơn. Đặc biệt khu rừng di sản Pơmu có hơn 2.000 cây, trong đó gần 1 nghìn cây đã được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Việc gìn giữ và phát triển rừng hiệu quả sẽ góp phần bảo vệ nguồn di sản và thúc đẩy kinh tế - xã hội tại địa phương./.

 

Hệ PA XUL P'RÁ ACOON CÓH VOV4 ZR'LỤ MIỀN TRUNG
Đông bhrợ bhiệc đhị: 40 Pasteur, thành phố Đà Nẵng
Giám đốc: Phạm Tấn Tư
Phó Giám đốc: Lê Hải Sơn